Οι κυνηγοί

....τούτη η κυριολεκτικά εφιαλτική ταινία, που θα μπορούσε να την χαρακτηρίσει κανείς σαν "ιστορικό -πολιτικό ποιητικό γκρανγκινιόλ", λειτουργεί σαν γροθιά στα τρυφερά μαλακά των των νικητών του εμφυλίου πολέμου. Και σαν καθαρτικό για τους πάσχοντες από χρόνια ιστορική δυσκοιλιότητα, προκληθείσα από την υπερκατανάλωση της τυλιγμένης στα δολάρια του σχεδίου Μάρσαλ "ατομικής ελευθερίας", που πρέπει να μεταφραστεί στη γλώσσα της απλής λογικής σαν "δυνατότητα του κλέπτειν νομοτύπως".

Το σενάριο της ταινίας δομείται στη βάση ενός εφιαλτικού "ιστορικού λάθους" : το 1977, μια ομάδα κυνηγών βρίσκει στο χιόνι το "φρέσκο" πτώμα ενός αντάρτη του Εμφυλίου πολέμου, που καλώς εχόντων των πραγμάτων και χωρίς την επικουρία της "ποιητική αδείας" θα έπρεπε να έχει σκοτωθεί όχι αργότερα από το 1949. Κουβαλάν τούτο το φάντασμα της ιστορίας στο απόμερο ξενοδοχείο, όπου βρίσκονται και οι γυναίκες τους και εκεί αρχίζει η σατανική λειτουργία της έκρηξης της ιστορικής μνήμης, με εκρηκτικές δόσεις, σωστά μοιρασμένες σ' όλο το μήκςο της ταινίας.

Λοιπόν τούτο το σαιξπηρικό φάντασμα της ιστορίας κάνει την εκδικήτρα του εμφάνιση στην πιο ακατάλληλη για την αστική ευτυχία στιμγή : όταν ετοιμάζονται να ξορκίσουν με ευχές τον καινούριο χρόνο 1977, που δεν είναι παρά ο μαθηματικός πολλαπλασιασμός του παλιού. Δηλαδή, μια ατέρμονη συσσώρευση στιγμών, από την οποία λείπει η ειδοποιός ιστορική διαφορά, που θα έδινε νόημα στην μετάλλαξη και θα μετέτρεπε το μαθηματικό σε ιστορικό χρόνο.

Με το φάντασμα της ιστορίας (το πτώμα του αντάρτη) κρυμμένο στο παρασκήνιο της ιστορίας, η γιορτή για τους συνενόχους του ιστορικού εγκλήματος θα τελεστεί μεν, αλλά θα μετατραπεί σε μακάβριο χορό, όπου τώρα τα κατεξοχήν φαντάσματα είναι οι πρώην πανευδαίμονες αστοί, οι από θέση, μα όχι και από πεποίθηση, κυνηγοί των "θηρίων της ιστορίας". Οι οποίοι στο τέλος, όπως όλοι οι κυνηγοί, ακόμη και οι "κυνηγοί κεφαλών", βάζουν τους εαυτούς τους να ποζάρουν καταπτοημένοι στην εξέδρα της ιστορίας για την παραδοσιακή αναμνηστική φωτογραφία (στο φιλμ παίρνει την μορφή ενός ταμπλό βιβάν), την οποία σίγουρα δεν θα βάλουν στο σαλόνι τα παιδιά των παιδιών τους.

Δεν υπάρχει στο φιλμ παρά ένας και μοναδικός τρόπος λειτουργίας των επιμέρους συμβόλων, πράγμα που σημαίνει πως το επιμύθιο της ιστορικής μυθικής αλληγορίας είναι αδύνατο να είναι άλλο απ' αυτό που θέλει ο δημιουργός : όσο λειτουργεί ο θρύλος του Βελουχιώτη (η ενδυματολογική αναφορά σ' αυτόν είναι σαφής), οι αριστεροί θα ασκούν άθελά τους ένα είδος ιστορικής τρομοκρατίας στους δεξιούς, αφού θα ήταν αδύνατο να "εκτελεστεί" ο πάντα ζωντανός θρύλος. Όπως γίνεται στην καταπληκτική σκηνή της πραγματικής εκτέλεσης προς την αρχή της ταινίας, την φευγαλέα κοιταγμένη με κυκλικό πανοραμίκ μέσα από το παράθυρο του προς αγοράν (από τον νταβατζή θαυμάσιο Βαγγέλη Καζάν, που όντας λούπμεν, είναι και ο κατεξοχήν προαγωγός και βιαστής της ιστορίας) ξενοδοχείου.......

αποσπάσματα από το βιβλίο του Βασίλη Ραφαηλίδη "ταξίδι στο μύθο δια της ιστορίας και στην ιστορία δια του μύθου" (εκδόσεις Αιγόκερως)

Ο Μελισσοκόμος

"....και βέβαια ένας ποιητής δεν μπορεί να είναι ποτέ ρεαλιστής. Δεν υπάρχει ρεαλιστική ποίηση, υπάρχει μόνο ρεαλιστική πεζογραφία. Κι αν κανείς "διαβάσει" τον Μελισσοκόμο στην τονικότητα του ρεαλισμού, είναι σαν να επιχειρεί να παίξει σε ντο μια παρτιτούρα γραμμένη σε φα. Δυστυχώς είνια πολλοί αυτοί που δεν προσέχουν τα τονικά κλειδιά σ' ένα έργο τέχνης και επιμένουν να ψέλνουν το τροπάρι τους στην απλή τονικότητα του ρεαλισμού που γνωρίζουν από νήπια. Ο μελισσοκόμος, λοιπόν, σε καμία περίπτωση δεν είναι ρεαλσιτική ταινία. Εκτός από τον εμφατικά αντιρεαλιστικό διάλογο και τον εξίσου αντιρεαλιστικό λόγο του αφηγητή, θυμίζουμε μερικά σκηνοθετικά ευρήματα καταφάνερα αντιρεαλιστικά.. Όπως για παράδειγμα, ο δρόμος που φτιάχτηκε μόνο για τις ποιητικές ανάγκες της ταινίας, μέσα στο χέρσο τοπίο ίσα ίσα για να προχωρήσει το αυτοκίνητο του Σπύρου και να σταματήσει σ' ένα ορισμένο σημείο πρόσφορο για την διευθέτηση των εικαστικών δεδομένων του πλάνου. Όπως η είσοδος του κινηματογράφου που θα ήταν ρεαλιστικά αδύνατο να βρίσκεται ακριβώς πάνω στις γραμμές του τραίνου. Όπως το αυτοκίνητο που σπάει μία προθήκη και στη συνέχεια φεύγει εντελώς ανενόχλητο. Όπως το εγκλωβισμένο στο χώρο, όπου τελείται η γαμήλια τελετή, πουλί. Και, κυρίως, όπως μπαίνει και βγαίνει στη δράση, εντελώς αυθαίρετα η κοπέλα.

Στο Ταξίδι στα Κύθηρα δεν είναι ο γέρο- Σπύρος, αλλά η ελληνική ιστορία αυτή που προσπαθεί να επιστρέψει στον τόπο της...ο γερο- Σπύρος, δημιουργός και φορέας της ιστορίας του τόπου θα διωχθεί από τον τόπο του και θα γίνει μέτοικος, γιατί ο τόπος του έχει προ πολλού γεμίσει εποίκους. Η εσωτερική κατοχή δεν τελείωσε ποτέ στην Ελλάδα. Που πααμένει μια χώρα περήφανη για την ιστορία της, μόνο στην περίπτωση που η ιστορία αυτή έχει ήδη γραφτεί από άλλους. Οι έποικοι δεν γράφουν ιστορία, αντιγράφουν την ήδη γραμμένη από τους πεθαμένους και τους μετοίκους ιστορία, που την οικειοποιούνται αναίσχυντα, όταν χρειάζεται να αποδείξουν την εγκυρότητα των τίτλων ιδιοκτησίας.

Σπύρος, επίσης, ονομάζεται κι ο μελισσοκόμος που έχει μια συγγένεια ιδεολογική και δραματουργική πρώτου βαθμού με τον γέρο- Σπύρο της προηγούμενης ταινίας. (Ασφαλώς δεν είναι τυχαία η επιλογή του ονόματοςτων δύο συνονόματων ηρώων : το Σπύρος κατάγεται ετοιμολογικά από το ρήμα σπέρνω και εννοιολογικά παραπέμπει στο σπόρο, τη φύτρα, δηλαδή σε μια "δυνάμει" ζωή που θα γίνει "ενεργεία" ζωή, όταν ο σπόρος βρεθεί στις κατάλληλες συνθήκες.

Ο Σπύρος - μελισσοκόμος (Μαρτσέλο Μαστρογιάννι) είναι κι αυτός αυτοεξόριστος στον ίδιο του τον τόπο, που δεν έχει που να σταθεί, γιατί δεν υπάρχει γι αυτόν τόπος στον τόπο του : ο Σπύρος είναι κι αυτός κάτοικος της ουτοπίας της προηγούμενης ταινίας. Όμως, δεν θα ήταν δυνατό να επιστρέψει στον ουτοπικό τόπο του για τον απλό λόγο πως ήδη βρίσκετι σε αυτόν....

..........ο Σπύρος ήταν επαναστάτης και δεν είχε ακόμα εγκατασταθεί, που μπορεί να υποχρεώθηκε σε συμβιβασμούς στη συνέχεια, αλλά που δεν έχασε ποτέ το αρχικό του όραμα για μια κοινωνία στην οποία οι ανθρώπινες σχέσεις δεν θα εγκλωβίζονται σε πανάρχαιους, πιεστικούς κοινωνικούς θεσμούς. Ο Σπύρος συνεχίζει να είναι ένας γνήσιος επαναστάτης μόνο και μόνο γιατί αρνείταο να εκστομίσει εκείνη την αστική φρικωδία : "καλά είμαι εδώ δόξα τω θεώ -ή όποιον άλλον βοήθησε. Καλά τα κατάφερα μέχρι σήμερα στον προσωπικο μου βίο : έχω ένα σπίτι, μία γυναίκα και τρία παιδιά. Τι άλλο θα μπορούσα να επιθυμήσω για να ολοκληρωθεί η ευτυχία μου;" Μα, ω ολιγαρκείς, η επιθυμία είτε δεν έχει όρια είτε δεν είναι επιθυμία. Κι αν τα έχω όλα θα μου χρειάζονται ο ουρανός με τ' άστρα. Αν σταματήσειη ατέρμονη επιθυμία θα σταματήσει κι η ιστορία.....

Το βλέμμα του Οδυσσέα

".......το βλέμμα του Οδυσσέα δεν είναι η Οδύσσεια. Κανένα βλέμμα δεν μπορεί να μπει σε περιπέτειες άλλες απ' αυτές που ορίζει το πνεύμα. Το βλέμμα δεν είναι το μάτι, είναι η ματιά. Είναι αυτό που δεν θα δεις ποτέ στον καθρέφτη, που σου στέλνει πίσω την εικόνα των ματιών σου, αλλά ποτέ την ματιά, που δεν αντανακλάται και που φεύγει και χάνεται στο άπειρο. Η γοητεία είναι όλη κλεισμένη στο βλέμμα και ποτέ στα όμορφα μάτια, όπως λέει ο Μποντριγιάρ (η γοητείεα). Η στατική φωτογραφία βρίσκεται έξω από τον χρόνο. Σ' αυτή δεν υπάρχει η ματιά που ενεργεί πάντα στον χρόνο. Σε κάθε ταινία που βλέπουμε, το βλέμμα του Οδυσσέα συναντούμε. Η περιπέτεια του βλέμματος δεν έχει τέλος....

αποσπάσματα από το βιβλίο του Βασίλη Ραφαηλίδη "ταξίδι στο μύθο δια της ιστορίας και στην ιστορία δια του μύθου" (εκδόσεις Αιγόκερως)